Weer een nieuwe ferula voor de paus

21 juni 2017

Je hebt Vatican watchers en Vatican watchers. Naast de groep die vooral interesse heeft voor de uitspraken en handelingen van de paus, bestaat er een club commentatoren die er behagen in schept op alle Vaticaanse slakken zout te leggen. Tot die laatsten behoren ook de degenen die zich voornamelijk richten op uiterlijklijkheden, zoals de pauselijke regalia, de symbolen die behoren bij het pausambt. Het bekendste regale is afgeschaft: de tiara oftewel de driekroon, die sinds Paulus VI niet meer gedragen wordt. Een ander voorwerp waarmee je het laatste type Vatican watchers in een hogere staat van opwinding kunt krijgen is de ferula, de staf die een paus in de pontificale liturgie hanteert. Tijdens de avondmis van Sacramentszondag was te zien dat paus Franciscus een nieuwe ferula heeft (zie foto). Niet tot genoegen van rabiate traditionalisten die Jorge Bergoglio als een ketter beschouwen. Of eigenlijk wel tot hun genoegen: want ook deze nieuwerwetse ferula wordt door hen aangevoerd als het zoveelste ‘bewijs’ van hun gelijk.

Wat is een ferula? Elke bisschop die pontificeert (d.i. optreedt als hoofdcelebrant van pontificale missen of getijdendiensten), voert een kromstaf. Een paus gebruikt dan doorgaans een kruisstaf. Dit attribuut wordt aangeduid met het Latijnse ferula, dat oorspronkelijk de betekenis had van ‘roede’ of ‘stok’. Waar het woord vandaag komt is onbekend. Ferula is ook de biologische naam van een geslacht van bloeiende planten uit de schermbloemenfamilie. Daartoe hoort ook de soort ferula communis, in het Nederlands vaak aangeduid met ‘reuzenvenkel’. De Romeinse god Bacchus draagt een reuzenvenkel als staf, de zogenoemde thyrsus, een symbool van overvloed, vruchtbaarheid en genot. De ferula staat voor iets anders. Ook deze staf kan als een fallussymbool worden beschouwd, maar dan als teken van mannelijke macht. De pauselijke ferula, waarvan de bovenkant de vorm van een kruis heeft, staat ook symbool van juist het tegenovergestelde: de onmacht van de Gekruisigde. In de christelijke symboliek wijst de afbeelding van de gekruisigde Jezus echter niet alleen op de ultieme solidariteit van de Mensenzoon met het menselijk lijden, maar geldt zij ook als teken van de overwinning op het kwaad.

Veruit de bekendste ferula is die van de Italiaanse zilversmid Lello Scorzelli (1921-1997). Zijn moderne ontwerp betreft een licht gebogen kruisbeeld, dat in tegenstelling tot eerdere ferulae een corpus bevat. De spirituele betekenis van Jezus’ lijden wordt hier op zeer expressieve wijze verbeeld. Scorzelli’s staf werd voor het eerst gebruikt door paus Paulus VI bij de plechtige afsluiting van het Tweede Vaticaans Concilie op 8 december 1965.

Johannes Paulus II gebruikte Scorzelli’s ferula bijna altijd. Benedictus XVI hanteerde hem sporadisch. Hij gaf de voorkeur aan de kruisstaf van Pius IX. Vanaf eind 2009 gebruikte hij een nieuwe ferula, klassiek van vorm, die hem cadeau was gedaan door de Circolo San Pietro, een groep vrome gelovigen van het bisdom Rome. Franciscus nam de ‘ferula van Benedictus XVI’ aanvankelijk over. Later gebruikte hij ook de ‘ferula van Paulus VI’.

Op 1 november 2013 tijdens de hoogmis van Allerheiligen op de Romeinse begraafplaats Verano liet Franciscus zich met een geheel nieuwe ferula zien. Ook het kruisbeeld van deze staf bevat een corpus. Het verschil met die van Scorzelli is dat deze de Christusfiguur omgeeft met lichtkransen, waardoor de Gekruisigde tevens als de Verrezene verschijnt. Vandaar dat deze crucifix ook resurrexifix werd genoemd.

Op zondagavond 18 juni 2017 droeg paus Franciscus op het plein voor de Sint-Jan van Lateranen de mis op bij gelegenheid van het hoogfeest van het Lichaam en Bloed des Heren. Franciscus had de Romeinse viering van Sacramentsdag verplaatst van de tweede donderdag na Pinksteren naar de zondag daarop. Bij de introïtus – vreemde uitdrukking bij een openluchtmis, want de stoet kwam van binnen naar buiten – bleek dat de paus een nieuwe ferula in zijn linkerhand had (zijn rechterhand gebruikt een pontifex om te zegenen). Het opmerkelijke van dit ontwerp was niet zozeer de moderne vorm of het ontbreken van het corpus, maar het symbool op het kruis: dat lijkt op het Tau-teken.

De Tau is zowel het logo van de Franciscaanse Familie als een verwijzing naar het orthodoxe oosten, waar de bisschoppen een staf in de vorm van een Tau gebruiken (lees het encyclopedie-artikel >>).

De Vatican watchers uit de Bergoglio-vijandige hoek hebben deze nieuwe ferula afgekraakt. Op de website van Novus Ordo Watch wordt het attribuut zelfs “heiligschennend” en “een travestie van de herdersstaf” genoemd. Het past, zo schrijft men, geheel in de lijn van de liturgie van Vaticanum II: “Maak het zo lelijk, abstract en betekenisloos mogelijk.” De auteur van het artikel waarin getracht wordt paus Franciscus als ketter voor te stellen, gaat er nog even stevig over door: “Deze laatste kruisstaf doet ons wellicht denken aan The Flintstones, maar zeker niet aan Jezus Christus. (...) Laten we niet vergeten dat dit soort dingen nooit zomaar gebeuren. Lelijkheid doet zich niet voor omdat iemand een fout gemaakt heeft. Dit is opzettelijk, dit is opzettelijke heiligschennis. Het is na deze laatste vier jaren evident en boven alle twijfel verheven dat Franciscus Jezus Christus haat, en dat is geen overdrijving.”
Over de Tau wordt met geen woord gerept.

Voor ondergetekende, die tot de bewonderaars van de huidige paus gerekend mag worden, geeft bovenstaand citaat blijk van een ongelofelijke stupiditeit. Dat je aan een ontwerp van een ferula kunt aflezen dat Franciscus niet alleen een ketter is maar ook iemand die Christus haat, is niet alleen vreemd, maar ook dom en – vind ik dan – kwaadaardig. Gelukkig worden dit soort teksten gedebiteerd door slechts een hele kleine groep traditionalisten. Deze geradicaliseerde Vatican watchers maken zich druk om uiterlijkheden en staan totaal onverschillig tegenover Franciscus’ voortdurende oproep om Jezus na te volgen. Ik vraag me af de paus zelf deze teksten leest. Ik denk het eigenlijk niet, want hij heeft van Sint-Ignatius van Loyola geleerd om de kwade geesten van de goede te onderscheiden. En de kwade geest van genoemde website kan door een paus maar beter genegeerd worden.  

Christian van der Heijden