‘Optreden emeritus paus leidt tot misverstanden’

6 augustus 2017

De titel ‘emeritus paus’ en het feit dat Benedictus XVI nog steeds in het wit gekleed gaat, geven aanleiding tot misverstanden. Dat zei de Duitse theoloog en kerkrechtsgeleerde Thomas Schüller, vanochtend in het radioprogramma Diesseits von Eden (WDR5).

“Er kan in de Rooms-Katholieke Kerk slechts één paus zijn, en daarom geeft het aanleiding tot misverstanden dat men de titel ‘emeritus paus’ heeft ingevoerd”, zegt Schüller, die de ex-paus steevast ‘kardinaal Ratzinger’ noemt omdat hij vindt dat een aftredende paus weer kardinaal moet worden.

Schüller stoort zich er dan ook aan dat de ex-paus nog steeds een witte soutane en solideo draagt. “De witte kleding is uitsluitend voorbehouden aan de zittende paus. Als twee mannen dezelfde kleding dragen dan leidt dat bij de meeste gewone sterfelijke katholieken, maar ook bij iedereen die dat ziet, tot de vraag: ‘hebben we nu één paus of meerdere pausen?’”

Schüller, hoogleraar canoniek recht aan de Universiteit van Münster, pleit ervoor dat er voor de toekomst kerkrechtelijke regels worden opgesteld waarin de rol van afgetreden pausen duidelijk wordt vastgelegd.

De professor vindt het problematisch dat Benedictus XVI zich minder terughoudend opstelt dan dat hij vóór zijn aftreden had beloofd. Schüller acht het dan ook niet wenselijk dat Ratzinger zich liet overreden om medewerking te verleden aan een nieuw interviewboek, waarin de voormalige bisschop van Rome terugkijkt op zijn pontificaat en zich ook uitspreekt over actuele kerkpolitieke kwesties.

De aanleiding voor de WDR om Schüller te bevragen was de brief van Benedictus XVI die door de persoonlijke secretaris van de ex-paus, Georg Gänswein, werd voorgelezen tijdens de uitvaart van kardinaal Joachim Meisner in Keulen. Ratzinger en Meisner waren bevriende geestverwanten. Volgens Gänswein schreef Benedictus de brief op verzoek van aartsbisschop Rainer Maria Woelki. Niet waar, zegt Woelki: gevraagd is slechts óf Benedictus iets gezegd wilde hebben tijdens de uitvaart.  

Benedictus zei in zijn door Gänswein voorgelezen afscheidswoord dat Meisner een “overtuigende herder” was geweest “die zich had verzet tegen de dictatuur van de tijdgeest” in een periode dat het schip van de Kerk “op het punt van kapseizen staat”. Aangezien Meisner tot een groep kardinalen behoorde die openlijk paus Franciscus ter verantwoording riepen, werd Benedictus’ uitspraak door sommigen als kritiek aan het adres van de huidige paus opgevat. De betreffende kardinalen (Meisner, Burke, Caffarra, Brandmüller) suggereerden dat wat de huidige paus in zijn document Amoris laetitia over de communie voor hertrouwd gescheidenen leert, indruist tegen wat Johannes Paulus II en Benedictus XVI daarover hadden bepaald.

Schüller behoort tot degenen die Benedictus’ uitspraken niet kan rijmen met diens positie als voormalig paus. “Dan vraag je je af: wie geeft hem raad? Wie staat er op de achtergrond? En waarom doet hij dit? Het is toch evident dat dit ingaat tegen wat hijzelf gezegd had: ik houd mij stil; ik bid voor mijn opvolger en de Kerk; en ik ga een teruggetrokken leven in de stilte leiden.”

De kritiek op de titel ‘emeritus paus’ is niet nieuw. Al rond Benedictus’ aftreden, nog voordat Franciscus was gekozen, uitten kerkrechtsgeleerden in het jezuïetenblad La Civiltà Cattolica bezwaren tegen deze titel. Canonist Gianfranco Ghirlanda SJ, voormalig rector van de Pauselijke Gregoriana Universiteit, zei dat Benedictus XVI beter de titel ‘emeritus bisschop van Rome’ had kunnen krijgen. Anderen stelden voor ‘voormalig paus’ achter de naam Joseph Ratzinger te plaatsen en ‘Benedictus XVI’ te schrappen.

“Wie afstand doet van het pausambt om een andere reden dan de dood, blijft natuurlijk bisschop. Maar hij is geen paus meer zodra hij zijn macht van primaat verliest. Hij kreeg deze macht immers niet door de bisschopswijding, maar direct van Christus na zijn rechtmatige verkiezing”, schreef pater Ghirlanda in La Civiltà Cattolica. ‘Emeritus paus’ veronderstelt dat Benedictus op een of andere wijze nog deelt in de pauselijke waardigheid en dat is nu precies wat niet verondersteld mag worden, aldus de jezuïet. Vandaar dat volgens hem ‘emeritus bisschop’ geschikter was geweest, omdat Ratzinger ooit de hoogste graad van het wijdingssacrament (de bisschopswijding) had ontvangen, een geestelijk merkteken dat niet ongedaan kan worden gemaakt. 

tekst: Christian van der Heijden

foto: Paus Franciscus stelt op 28 juni 2017 vijf door hem gecreëerde kardinalen voor aan ex-paus Benedictus XVI (bron: L'Osservatore Romano).