Herinneringen aan aftreden Benedictus XVI

28 februari 2018

door Christian van der Heijden

Vandaag precies vijf jaar geleden trad Benedictus XVI af als bisschop van Rome. Met veel spektakel verliet de Beierse paus per helikopter het Vaticaan om zijn intrek te nemen in het Apostolisch Paleis van Castel Gandolfo, waar hij gedurende de hele Sede Vacante zou verblijven. In dat stadje aan het Meer van Albano was ik samen met een groep KRO-collega’s om de aankomst van Benedictus aldaar te verslaan.

Hieronder enkele passages uit het boek Paus Franciscus. De nederigheid aan de macht (Uitgeverij Kok), dat ik kort na thuiskomst in Nederland over de pauswissel schreef.

Paus Benedictus XVI neemt in de Sala Clementina van het Apostolisch Paleis afscheid van de kardinalen. In zijn toespraak tot de kerkprinsen spreekt hij zijn dankbaarheid uit voor hun bewezen diensten aan het Petrusambt. Tot slot zegt hij: ‘Onder u, in het Kardinalencollege, zit de toekomstige paus. Aan hem beloof ik mijn onvoorwaardelijke eerbied en gehoorzaamheid. Ik geef u nu, met affectie en dankbaarheid de Apostolische Zegen.”

Het is rustig in het kleine stadje. We hadden verwacht dat het al een gekkenhuis zou zijn. Stilte voor de storm. We trekken op naar het apostolische paleis. Daar zien we dat enkele tv-stations hun cameraposities al hebben ingenomen. Een groepje Poolse pelgrims is alvast warm aan het draaien voor straks. Voorzichtig wordt een Benedetto-yell ingezet, maar niemand doet nog mee. Fotografen en cameralieden zijn het licht op de Piazza della Libertà aan het proeven, winkeliers kijken of hun waren er goed bijhangen – of liggen. Er verschijnt wat bewolking boven het paleis. Een restauranthouder garandeert ons dat het droogt blijft. Toch meen ik een druppel te voelen.

Geleidelijk begint het plein vol te lopen. Vooralsnog zijn de journalisten ver in de minderheid. Geelwitte vlaggetjes met de foto van Benedictus XVI worden uitgedeeld door een olijke senior. Aan de andere kant van het plein distribueert een meisje witte servetjes. Om mee te wuiven.       

Iets na vieren wordt ergens een microfoon getest. Uit de luidsprekers klinkt een vrome mannenstem. Hij leidt de happening in door mensen erop attent te maken dat het komende anderhalf uur het best biddend kan worden doorgebracht. Dan zet een voorbidder de geloofsbelijdenis in. Om mij heen wordt hardop met het rozenhoedje meegebeden. De journalisten zwijgen en nemen waar. Na elk tiental Weesgegroetjes (een tientje) wordt de Drievuldigheid geloofd en een bede tot Christus gepreveld: “Heer Jezus, vergeef ons onze zonden, bewaar ons voor het vuur van de hel, vooral degenen die uw barmhartigheid het meeste nodig hebben.”

Ergens tussen het derde en het vierde tientje informeert de onzichtbare voorbidder ons dat de Heilige Vader in Vaticaanstad op het punt staat de helikopter in te stappen. Deze mededeling wordt beantwoord met applaus en gejuich. Ik probeer me voor de geest te halen hoe de sfeer op het Sint-Pietersplein is. Hoeveel mensen zullen straks bij het opstijgen van de vliegmachine denken aan die ene bloedstollende scene in de film Angels & Demons. In Castel Gandolfo klinkt weer uit duizenden kelen: Santa Maria, Madre di Dio, prega per noi peccatori, adesso e nell’ hora della nostra morte. Amen. Ik krijg van collega’s in Hilversum sms’jes: ‘de paus is airborne.’ Over een kwartier daalt de Heilige Vader hier neder. Jammer dat ik de rechtstreeks tv-beelden niet kan zien van deze nu al legendarische “hemelvaart”.

Het rozenhoedje is klaar. Nu klinkt de stem van een andere vrome man. Ik kan het niet goed verstaan, maar volgens mij leest hij een boodschap voor van de plaatselijke bisschop, die van Albano. Dan zien we plotseling een ijzeren vogel boven ons hangen. Extatisch heffen mensen hun ogen op naar de blauwe hemel. We geloven allemaal dat deze helikopter de paus bevat. Driftig zwaaien de vlaggetjes. Sommige mensen om mij heen krijgen het te kwaad. Dan is er kort een stilte die wordt gevolgd door sereen geroezemoes. En out of the blue staat daar Benedictus XVI op het balkon. De uitbarsting van vreugde is onbeschrijfelijk. We horen zijn frêle stem. Wederom betuigt hij zijn dank voor de morele steun en de gebeden die hij de afgelopen weken heeft mogen ontvangen. ‘Ik ben nu uw paus niet meer. O nee, ik ben het nog een paar uur,’ zegt Benedictus. Nauwelijks zijn zijn woorden tot ons doorgedrongen, of weg is hij.

Om mij heen wordt geweend. Een groep seminaristen uit Arricia is zichtbaar aangedaan. Dat was het dan. Nooit meer zal Benedictus XVI in het openbaar optreden. Maar in de vergetelheid raken zal hij niet. Een gepensioneerd bestaan zit er voor hem echter niet in. Zou hij er geen behoefte aan hebben om de komende weken even het paleis uit te glippen om in een bar of bistro met de inwoners van Castel Gandolfo een borreltje te drinken? Mijn fantasie slaat op hol. Misschien koopt hij op een goede dag wel een beeldje van zichzelf in een van de souvenirshops, hier aan het plein.

De Piazza delle Libertà loopt leeg, de journalisten blijven achter. Want het moment van de aanvang van de Sede vacante om klokslag 20.00 uur wil niemand missen. Collega’s Wilfred Kemp en Stijn Fens zijn er natuurlijk ook. Ze communiceren met de regie in Hilversum. Straks zijn ze live op zender. Cameraploegen stellen zich strategisch op voor de open poort van het paleis, waar de Zwitserse Garde de wacht houdt. Politieagenten en carabinieri houden het journaille op veilige afstand. Dan slaat de klok acht uur. De gardisten marsen af en de poort wordt gesloten: het symbolische einde van het pontificaat van Benedictus XVI. De katholieke Kerk heeft geen paus meer. De Zetel van Petrus is leeg. Onze gedachten zijn bij de biddende man in het wit. Wat zou er nu door hem heengaan? Is hij opgelucht? Gaat hij genieten? Of begint nu het mystieke stervensproces?